Về người vợ liệt sĩ Phạm Thị Quang Thái của đại tướng Võ Nguyên Giáp

Quang Thái, tên đầy đủ là Nguyễn Thị Quang Thái, em gái ruột của nhà cách mạng ưu tú Nguyễn Thị Minh Khai, hai cuộc đời nhưng cùng một lý tưởng. Điều đặc biệt, Quang Thái còn chính là mối tình đầu, là người vợ, người đồng chí cộng sản với đại tướng Võ Nguyên Giáp. 

Khi 16 tuổi là nữ sinh Đồng Khánh xinh đẹp, bà đã tích cực tham gia hoạt động cách mạng, từng khiến kẻ thù khiếp sợ với bài thơ được viết trong tù để tố cáo tội ác của giặc. Khi nên duyên vợ chồng với đồng chí Võ Nguyên Giáp, bà sẵn sàng gạt bỏ tình cảm riêng tư, lo chu toàn mọi việc và động viên chồng yên tâm “nhận nhiệm vụ cách mạng”.  Bà ở lại, tiếp tục có những hoạt động cách mạng khiến quân thù điên đảo, tra tấn dã man khiến bà  hy sinh khi chỉ mới 29 tuổi.

Tại sao người con gái nhỏ tuổi lại có thể khiến quân thù khiếp sợ đến vậy? Bà đã làm gì giúp đồng chí Võ Nguyên Giáp hoạt động cách mạng, tạo nên nhiều chiến thắng trong lịch sử?

Trước hết chúng ta cùng tìm hiểu về tiểu sử cũng như quá trình hoạt động cách mạng của Bà trước khi gặp đại tướng Võ Nguyên Giáp để hiểu thêm về một nữ chiến sĩ cách mạng kiên trung.

Nguyễn Thị Quang Thái sinh năm 1915 tại thành phố Vinh, Nghệ An. Sinh ra trong một gia đình có cha là công chức hỏa xa, chị gái là nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai nên từ sớm thấm nhuần tư tưởng của Đảng. Ngay từ nhỏ, bà đã giúp đỡ chị mình trong hoạt động bí mật, đồng thời được chị dìu dắt. Cũng như Minh Khai, chị vào đảng Tân Việt cánh tả, tiền thân của Đông Dương Cộng sản Liên đoàn, một trong ba đảng sau này hợp nhất thành Đảng Cộng sản Đông Dương.

Sau khi Đảng thành lập, bà hoạt động mạnh mẽ hơn ở phong trào học sinh, sinh viên. Đặc biệt khi những trận bom của thực dân Pháp tàn sát hàng trăm công nông Nghệ – Tĩnh đi biểu tình đòi tự do dân chủ, tiếp theo là những trận đàn áp đẫm máu của Pháp đối với cuộc khởi nghĩa Xô Viết Nghệ Tĩnh đã khiến bà vô cùng bất bình. Sau đó bà bị thực dân Pháp bắt về ”tội” tham gia lãnh đạo phong trào nữ sinh, kêu gọi ủng hộ Xô Viết Nghệ Tĩnh, và bị kết án 3 năm tù giam.

Trong nhà lao Thừa phủ, Quang Thái chẳng những không sợ sệt, đã làm nên những vần thơ đầy phẫn nộ đối với ách thực dân cai trị đất nước mình, đồng thời phản ánh khuynh hướng đúng đắn của bộ phận tiến bộ trong đảng Tân Việt là làm cách mạng giải phóng dân tộc tiến tới cách mạng xã hội chủ nghĩa.

Bài thơ nói lên khí phách của một thiếu nữ anh hùng trước cảnh nước mất, thân mình bị tù đày chỉ vì ủng hộ chính nghĩa. Bài thơ vô đề đó như sau:

    Mười sáu năm nay sống ở đời

    Nhân tình nghĩ đến lệ đầy vơi

   Trông phường đế quốc lòng ngao ngán

    Thấy bạn cần lao dạ rối bời

    Quyết chí hy sinh thây kệ chết

    Dốc lòng phấn đấu mặc đầu rơi

    Ngọn cờ vô sản bao giờ phất

    Chín suối hồn ta mỉm miệng cười.

Bài thơ cũng thể hiện bản lĩnh, ý chí kiên cường, dũng cảm của một chiến sĩ kiên trung. Không chỉ thế, cũng chính trong những ngày bị giam cầm, bà từng động viên những người anh chị em bị bắt bằng câu nói rất khẳng khái: ”Không ai tố giác bạn, bạn đừng tố giác ai” (nguyên văn bà nói bằng tiếng Pháp để bọn lính gác không hiểu: ”Personne ne vous dénoncé, ne dénoncez personne”). Cô gái mới 16 tuổi mà đã có khẩu khí sâu sắc, quả cảm khiến cho quân giặc cũng phải khiếp sợ. 

Cũng chính nơi đây, bà có dịp được gặp lại đồng chí Võ Nguyên Giáp, khi đó cũng bị bắt và hai người tiếp tục tổ chức những cuộc đấu tranh ngay trong tù. Sau một thời gian đấu tranh cuối năm 1931 Quang Thái cùng nhiều cán bộ của Tân Việt cũ (đã trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương) như Đặng Thai Mai, Võ Thuần Nho… trong đó có cả Võ Nguyên Giáp được trả tự do trước thời hạn nhưng bị trục xuất khỏi Huế và bị quản thúc ở địa phương.

Nói về mối duyên giữa bà và tướng Võ Nguyên Giáp, nó được bắt đầu từ lần gặp gỡ đầu tiên trên chuyến xe từ Vinh vào Huế. Khi đó đồng chí Võ Nguyên Giáp đã ấn tượng với cô gái nhỏ với mái tóc đen đặc biệt đôi mắt đen thăm thẳm nhưng rất cương nghị. Quang Thái từ nhà vào Huế để nhập học tại trường nữ sinh Đồng Khánh, còn đồng chí Võ Nguyên Giáp đang trên đường công tác trở về Huế (nơi đồng chí đang học tại trường Quốc học), với tư cách là đại diện Tổng bộ đảng Tân Việt lúc đó đặt trụ sở tại Huế để bàn việc hợp nhất với các với tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và Việt Nam Cộng sản Đảng. 

Lần gặp thứ hai tướng Võ Nguyên Giáp gặp bà Quang Thái là tại một ngôi nhà khuất nẻo trong thành nội Huế. Khi đó, Quang Thái đến xuất trình giấy giới thiệu sinh hoạt Đảng. “Một cô học sinh xinh xắn, giọng nói nhẹ nhàng, ấm ấm. Cô có dáng mảnh dẻ, hai con mắt to rất sáng. “Đôi mắt này mình đã gặp ở đâu nhỉ?”. 

Đồng chí Giáp sững sờ: chính là Quang Thái, người mà anh vẫn đi tìm bấy lâu nay. Quang Thái gặp anh để nhận công tác của đoàn thể. Nhiệm vụ của đoàn thể giao cho cô là phát triển tổ “nữ sinh đỏ”. Sau đó, do hoàn cảnh công tác, hai người gặp nhau nhiều. Anh Giáp có tình cảm với Quang Thái nhưng Quang Thái vẫn chỉ coi anh như một người đồng chí. Đồng thời khi đó, Quang Thái dành hết tâm tư, tình cảm của mình cho chị ruột là đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai mới đi hoạt động ly khai.

Thời gian sau, tình đồng chí, cùng lý tưởng, cùng chí hướng đã khiến Quang Thái rung động và hai người nảy sinh mối tình. Trải qua nhiều khó khăn trong quá trình đấu tranh cách mạng, tình yêu của họ lớn dần lên từ những lý tưởng chung.

Sau khi trả tự do năm 1931, Quang Thái về Vinh và tiếp tục hoạt động trong phong trào công nhân, nông dân ở đây. Hai người liên tục viết thư qua lại với nhau. Năm 1935, khi bà Quang Thái vừa tròn 20 tuổi, đồng chí Võ Nguyên Giáp trở lại Vinh và xin gia đình cưới bà làm vợ. Khi đấy, cả hai cùng chung nhau một niềm tin, cùng đặt hy vọng vào một sự nghiệp lớn. Họ ra Hà Nội sinh sống và tiếp tục cùng nhau hoạt động cách mạng. Lúc này, ngoài nhiệm vụ cách mạng riêng, bà hết lòng chăm sóc tới cuộc sống và tạo mọi điều kiện cho chồng trong công việc giảng dạy tại trường tư thục Thăng Long, công việc lãnh đạo phong trào Mặt trận Dân chủ, làm báo cách mạng và học đại học luật…

Bản thân chị vẫn tiếp tục những hoạt động của mình, phụ trách phong trào nữ trí thức và công thương. Trước khi Hội truyền bá Quốc ngữ được thành lập, chị trực tiếp tham gia xây dựng Hội tuyên truyền vận động, tổ chức các lớp học từ những ngày đầu và hoạt động rất tích cực trong phong trào dân chủ 1936 -1939. Cũng vì sự nghiệp lớn và để hai vợ chồng được dồn hết tâm sức cho công việc cách mạng nên gần 4 năm sau khi lấy nhau, bà mới sinh con đầu lòng. 

Vào cuối năm 1939, cuộc chiến tranh thế giới thứ II bùng nổ. Từ đầu năm 1940, thực dân Pháp đầu hàng phát xít Đức và đã dùng chính sách, biện pháp phát xít hóa để tăng cường khủng bố, đàn áp phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa. Cũng trong thời điểm này, vào ngày 4/1/1940, bài sinh hạ một bé gái và họ đặt cho con cái tên xinh đẹp là Hồng Anh. Như mọi cặp vợ chồng trẻ khác, cả hai đều rất hài lòng và hạnh phúc. Nhưng trước sự tàn phá của quân giặc, các hoạt động cách mạng của Đảng ta phải rút vào bí mật. Đồng chí Võ Nguyên Giáp được cử đi hoạt động bí mật. Theo chủ trương của Đảng, đồng chí Giáp lên đường sang Trung Quốc để gặp đồng chí Nguyễn Ái Quốc nhận nhiệm vụ mới. 

Lúc này, vì cháu Hồng Anh, con gái đầu lòng còn quá nhỏ, bà Thái không thể cùng chồng thoát ly như đã ước hẹn được. Trước sự phân vân, lo lắng vì hai vợ chồng không thể ở bên nhau khi con gái Hồng Anh còn quá nhỏ, bà Quang Thái đã ra sức động viên đồng chí Giáp “Đây là một thời cơ lớn, trên đã muốn anh thoát ly thì anh nên quyết tâm. Mẹ con em tự lo được mà. Chờ con lớn thêm chút nữa em gửi con cho ông bà nuôi, em sẽ đi sau”. 

Chính những lời động viên, chính sự kiên cường, mạnh mẽ của bà Quang Thái đã khiến đồng chí Võ Nguyên Giáp thêm động lực, hy sinh hạnh phúc riêng tư để thực hiện nhiệm vụ cách mạng.

Trong hồi ký “Từ nhân dân mà ra” của mình, tướng Giáp kể lại cuộc chia tay với vợ con bên Hồ Tây: “Đến đường Cổ Ngư, qua chùa Trấn Vũ, tôi thấy chị Thái ẵm cháu Hồng Anh đã đứng đợi ở một gốc cây vắng người. Chị Thái rơm rớm nước mắt, thỉnh thoảng lại quay về phía hồ để mọi người khỏi chú ý. Tôi nói với chị Thái ở nhà giữ liên lạc với các anh, tiếp tục công tác, cố gửi gắm Hồng Anh để đi bí mật. Chị Thái nhắc tôi hết sức giữ gìn sức khỏe và cẩn thận trong khi hoạt động, gắng tìm cách cho nhà biết tin. Một đôi người quen đi ngang chào hỏi, tưởng chúng tôi đang đứng hóng mát. Chúng tôi đang đứng nói chuyện thì có tiếng người hỏi phía sau: “Thầy có đi xe không”. Quay lại thấy anh giáo Minh kéo một chiếc xe tay đứng đợi, tôi chia tay chị Thái, lên xe…”

Bà đã làm tất cả mọi việc, lo toan mọi thứ để đồng chí Võ Nguyên Giáp đồng ý đi thoát ly. Bà nén cảm xúc, chỉ dặn chồng “Cố gắng giữ liên lạc để nhà yên tâm” mà không nhắc gì tới những khó khăn sắp tới bà phải đối diện để cho đồng chí Võ Nguyên Giáp yên tâm nhận nhiệm vụ. Nhưng không ai ngờ, buổi chia tay chiều thứ 6 bên Hồ Tây của đôi vợ chồng trẻ với đứa con còn bế trên tay, lại là lần cuối cùng hai vợ chồng bà gặp nhau

Sau khi tướng Giáp rút vào hoạt động bí mật, bà ở nhà tiếp tục vai trò của một người mẹ, thay vai trò người cha chăm sóc con nhỏ và hoạt động cách mạng. Sau đó, bà gửi con về bên nội để toàn tâm toàn sức cho cách mạng. Thời gian này, bà đảm nhận thêm công tác thông tin liên lạc cho Trung ương Đảng. Khi chị Nguyễn Thị Minh Khai cùng các đồng chí lãnh đạo khác của cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ bị thực dân Pháp bắt và bị xử tử hình, Quang Thái đã có mặt tại phiên tòa. Trong một buổi xét xử của phiên tòa này, Quang Thái đã vô cùng nhanh trí hủy được mảnh thư của chị Minh Khai ném cho đồng chí Lê Duẩn bị rơi ngay trước mặt bọn lính áp giải. Sau này chính đồng chí Lê Duẩn chia sẻ lại “Nhờ sự nhanh trí và dũng cảm của chị Quang Thái mà tôi thoát án tử hình”.

Mưu lược, kiên trung và dũng cảm là vậy, bà cũng không dấu được nỗi đau khi mất người chị yêu thương của mình. Ban ngày làm công việc của Đảng, ban đêm lại gục đầu vào chăn gối để che dấu những giọt nước mặt đau thương về người chị đã hy sinh của mình, về người chồng mới đi thoát ly chưa biết thế nào, cùng nỗi nhung nhớ đứa con nhỏ.

Năm 1942, do một đồng chí tên là Duy khi bị mật thám bắt đã hèn nhát khai ra chị. Rồi bà bị thực dân Pháp bắt lần thứ hai và bị giam tại nhà lao Hỏa Lò, Hà Nội. Bà bị kết án 16 năm tù. Mặc dù bị quân thù dùng mọi cực hình, tra tấn dã man ép bà phải khai ra đồng chí Hoàng Văn Thụ nhưng chúng đã không thể khuất phục được bà. 

Không nhụt chí chiến đấu, trong tù, bà hết lòng chăm sóc, động viên chị em dũng cảm đấu tranh chống tra tấn, chống chế độ hà khắc của nhà tù thực dân. Bà còn dạy chị em trong tù học văn hóa, dạy tiếng Pháp, tuyên truyền, tố cáo tội ác của giặc.

Nhà cách mạng lão thành Hoàng Thị Ái (1900-2003), từng bị giam cầm tại nhà lao Hỏa Lò cùng thời gian với Quang Thái, đã viết về bà: “Trong tù, Nguyễn Thị Quang Thái hết lòng chăm sóc, ân cần động viên chị em đồng chí dũng cảm, kiên quyết đấu tranh với kẻ thù, chống đàn áp, chống chế độ tra tấn, giữ trọn khí tiết của người Đảng viên Cộng sản và đã hy sinh trong tù năm 1944”. 

Trong hồi ký “Mười năm tù cấm cố trong Hỏa Lò” có viết: “Tôi bị giam tại Hỏa Lò, được chị Nguyễn Thị Quang Thái là em chị Nguyễn Thị Minh Khai và là vợ đồng chí Võ Nguyên Giáp, bị bắt cùng ngày với tôi (1-6-1942), bị kết án 16 năm tù giam, đã dạy văn hóa cho chúng tôi. Không có giấy bút, nên phải lấy gạch non viết xuống sàn xi măng, nếu để lộ ra con đầm giám ngục biết là chúng tôi bị nhốt vào xà lim. Tuy thiếu thốn như thế, nhưng chị em chúng tôi đều học khá, lại còn được học thêm cả tiếng Pháp nữa. Về chính trị, chúng tôi dựa vào giáo trình bên trại giam nam giới gửi sang để học tập…”.

Nhà cách mạng lão thành Nguyễn Thị Chính kể: “Gặp chị Quang Thái tôi thấy phục chị về mọi mặt và để ý thấy chị rất duy vật: ai nói điều gì duy tâm chị đả ngay, đả thật lực, hơn nữa chị nói tiếng Pháp rất giỏi, bọn giám ngục rất phục chị, không dám nói điều gì lỗ mãng”.

Mặc dù sức khỏe yếu dần do bị tra tấn, những năm 1943-1944, trong nhà tù Hỏa Lò có dịch thương hàn, bà hết lòng hết sức chăm sóc chị em bị bệnh. Có kiến thức khoa học, đặc biệt giỏi về y, bà đã cứu chữa bệnh cho nhiều chị em. Nhưng rồi cuối cùng, bản thân bà cũng kiệt sức và lâm bệnh. Dưới sự đấu tranh quyết liệt của cả nhà tù Hỏa Lò, bọn quản ngục buộc phải đưa bà vào “Nhà thương làm phúc” (khoa lây của bệnh viện Bạch Mai hiện nay) nhưng bà Quang Thái không còn gượng dậy được nữa. Linh cảm thấy ngày ra đi đến gần, bà nhắn ra ngoài để mẹ chồng bế Hồng Anh ra cho mình gặp. Bà nội đưa Hồng Anh đi bằng xe lửa. Hai bà cháu đi được nửa đường thì nghe tin đoạn đường ray phía trước bị Nhật ném bom nên bà nội buộc phải bế cháu về. 

Khẳng khái, kiên trung, bất khuất và vì đồng chí, đồng đội đến những hơi thở cuối cùng, là hình ảnh để nói về bà. Bà hy sinh ở tuổi đời 29, không có cơ hội được gặp đứa con bé nhỏ lần cuối, không có cơ hội được gặp chồng, khi thắng lợi của cuộc cách mạng giải phóng Tổ quốc mình đã gần kề.

Cũng để tướng Giáp yên tâm công tác cũng như do nguyên tắc hoạt động bí mật nên tin tức về sự hy sinh của vợ, ông không hề hay biết. Khi về nước hoạt động cách mạng, nỗi mong nhớ được gặp lại vợ và đứa con thơ, tướng Giáp dồn gửi hết vào những dòng chữ nhỏ cuộn trên điếu thuốc lá gửi về địa chỉ cũ, mà không hay, địa chỉ ấy vẫn còn đó nhưng người thì đã hi sinh. 

Nhớ lại ngày được báo tin bà Quang Thái mất, tướng Giáp vẫn không khỏi bàng hoàng : “Mãi đến giữa tháng 4 năm 1945, trong Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc kỳ tại Hiệp Hòa (Bắc Giang), anh Trường Chinh thông báo: “Chị Thái vì chưa gửi được cháu, đi bí mật chưa kịp, thì bị chúng bắt.. Cũng không ngờ chị lại mất ở trong tù”. Tôi lặng người đi, lát sau tôi hỏi:  Anh nói sao? Thái mất rồi ư”

Nỗi buồn đau chẳng nói nên lời, tướng Giáp lặng lẽ bỏ chừng cuộc họp quan trọng, sang phòng bên. Nén nỗi đau và nỗi nhớ thương dành cho người vợ dũng cảm, kiên cường của mình, ông quay trở lại chỉ đạo cuộc kháng chiến, biến “nỗi đau” thành động lực để sau này, ông làm nên những chiến thắng lịch sử, như một món quà dành cho người vợ đã hy sinh của mình. 

THU TRANG (TH)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *